Orta Asya Türklerinin en bilinen telli çalgıları kopuz, komuz, dombıra ve kıl kopuzdur. İki telli olanlar dombıra ile kıl kopuzdur: dombıra parmakla, kıl kopuz at kılı yayla çalınır. Komuz üç telli ve perdesizdir. Kopuz, Türklerin en eski çalgılarından biridir; Dede Korkut hikâyelerinde ozanın elindeki çalgıdır.
Orta Asya Türk kültüründe müzik, toplumun sosyal yapısını, tarihini ve geleneklerini yansıtan önemli bir unsurdur. Aşağıda, Orta Asya Türklerine ait bazı geleneksel müzik aletlerini ve özelliklerini özetlemeye çalıştım.
Bir bakışta: kaç telli, nasıl çalınır?
| Çalgı | Tel | Nasıl çalınır |
|---|---|---|
| Kopuz (eski Türk ozanları) | Çoğunlukla 3 | Parmakla ya da mızrapla |
| Komuz (Kırgız) | 3, perdesiz | Parmakla |
| Dombıra (Kazak) | 2, perdeli | Parmakla, tellere vurarak |
| Kıl kopuz (Kazak) | 2, at kılı | At kılı yayla |
| Ney (İran, Arap ve Türk müziği) | Telsiz, kamış | Üfleyerek |
Kopuz
Kopuz, Türklerin en eski çalgılarından biri olarak bilinir; kökeni Türklerin Orta Asya'daki şamanik dönemlerine dayanır. Dede Korkut hikâyelerinde ozanın elindeki çalgı kopuzdur. Genellikle üç telli kopuz olan bu çalgı, tahta bir gövde ve deri bir kapaktan oluşur. Geleneksel olarak telleri at kılından yapılır, günümüzde daha çok metal tel kullanılır. Sesi hüzünlü ve derindir; destanlar, efsaneler ve tarihî hikâyeler anlatılırken sıkça çalınmıştır.
— büyük hâli, yeni sekmede açılır
Tellere parmaklarla vurularak ya da mızrapla çekilerek çalınır. Tek başına çalınabildiği gibi sözlü anlatımın ya da şarkının eşlikçisi olarak da kullanılır.
Komuz
Komuz, Kırgızların ulusal çalgısıdır. Üç telli ve perdesizdir; gövdesi ile sapı tek parça ağaçtan (çoğunlukla kayısı, ceviz ya da ardıç) oyulur. Telleri eskiden hayvan bağırsağından yapılırdı, bugün çoğunlukla misina kullanılır.
— büyük hâli, yeni sekmede açılırKomuz genellikle oturarak çalınır. Sağ elin parmakları tellere vurarak ya da sürterek ezgiyi çıkarır; ses gövdedeki boşlukta yankılanarak genişler.
Dombıra
Dombıra, iki telli ve perdeli bir Türk çalgısıdır. Kazakların ulusal çalgısıdır; Kazakistan'da ve Moğolistan'daki Kazaklar arasında yaygındır. Telleri eskiden hayvan bağırsağından yapılırdı, bugün çoğunlukla misinadır. Destanların ve halk hikâyelerinin anlatımında sıkça kullanılır.
— büyük hâli, yeni sekmede açılırGenellikle mızrap kullanılmaz: iki tele parmaklarla hızlı ve ritmik vuruşlar yapılır ya da teller tek tek çekilir. Dombırayla çalınan sözsüz ezgilere küy denir.
Kıl kopuz (kılkobuz)
Kıl kopuz (Kazakça kılkobız), yayla çalınan iki telli bir çalgıdır; telleri de yayın kılları da at kılındandır. Gövdesi tek parça ağaçtan oyulur, alt kısmı deriyle kaplanır, üst kısmı açık kalır. Kazak geleneğinde efsanevi ozan Korkut Ata'ya bağlanır ve şamanların (baksı) çalgısı olarak bilinir.
— büyük hâli, yeni sekmede açılır
Diz arasında dik tutulur ve at kılı yay tellere sürtülerek çalınır. Sesi hüzünlü ve duygusaldır.
Ney
Ney, kamıştan yapılan, uçtan üflemeli bir çalgıdır. Orta Asya bozkırına özgü değildir: İran, Arap ve Türk müziğinin ortak çalgısıdır, Anadolu'da Mevlevî müziğiyle özdeşleşmiştir. Bozkırdaki akrabaları Kırgızların çooru, Kazakların sıbızgısı ve Başkurtların kurayıdır.
— büyük hâli, yeni sekmede açılır
Ney dudağa hafifçe yandan dayanır; hava, borunun ucundaki keskin kenara üflenir. Tekniği zor öğrenilir; sesi insan sesine benzetilir.
Benzer bir konuda Dukha Türkleri ve Saka Türkleri yazılarımız da işinize yarayabilir.